Dekalog cnót obywatelskich (I)


spis
prof. Marek S. Szczepański
Notatnik spóźnionego przybysza

Notatnik spóźnionego przybysza

Za wszystkie głupoty królów płacą ich narody
Horacy

Dekalog cnót obywatelskich (I)

Najpoważniejsze nawet działania reformatorskie zakończą się klęską jeśli sanacji państwa nie będzie towarzyszyła ekspansja cnót obywatelskich. Ten zapoznany przez lata termin pojawił się w filozofii helleńskiej najprawdopodobniej za sprawą samego Sokratesa. Starogrecki termin arete oznaczał dlań przede wszystkim pomnażanie wiedzy. Człowiek cnotliwy to taki, który za działanie szczególnie etyczne uznaje powiększanie posiadanej wiedzy. Nic zatem dziwnego, że system sokratejski określany bywa mianem intelektualizmu etycznego. W dyskusji nad cnotami wziął aktywny udział uczeń Platona Arystoteles, a w rzymskim kręgu kulturowym Marek Tuliusz Cycero. Ten ostatni upowszechnił termin societas civilis, społeczeństwo obywatelskie, które funkcjonuje dzięki cnotliwości swoich obywateli. Znaczącą role w tej debacie wielu pokoleń filozoficznych odegrał też sam Immanuel Kant, a do leksykonu filozoficznego przeszło określenie niemieckie: Burgeliche Gesellschaft. Nie wnikając w szczegóły cnoty obywatelskie to indywidualne i zbiorowe przymioty ludzi, dynamizujące przemiany cywilizacyjne. Często cnoty obywatelskie łączy się z kapitałami ludzkimi i społecznymi, zaufaniem społecznym, gotowością do dialogu i kompromisu. Można przyjąć, ze przynajmniej dziesięć cnót obywatelskich odgrywa w procesach rozwojowych fundamentalna rolę. Ten świecki dekalog nie jest bynajmniej wyczerpujący, choć ilustruje sens cnót obywatelskich i ich rozwojową funkcję.

Wiedza, przede wszystkim

Z całą pewnością do rangi cnoty najwyższego szczebla zaliczyć należy cnotę wiedzy i wykształcenia, funkcjonalnego alfabetyzmu oraz kompetencji cywilizacyjnych. O ile wiedza i formalne wykształcenie, poświadczone certyfikatami nie wymagają szerszych interpretacji, o tyle warto skomentować cnoty pozostałe. Funkcjonalny alfabetyzm polega na zdolności i umiejętności wykorzystania zdobytej wiedzy w celach praktycznych. Jeśli prognozy pogody mówią o nadchodzących wichurach i deszczach to funkcjonalny alfabeta stosownie się ubierze i zaopatrzy w parasol. Kiedy analitycy giełdowi przewidują krach na parkiecie, funkcjonalny alfabeta nie będzie kupował śmieciowych akcji, ale starał się je upłynnić zanim całkowicie stracą na wartości. Dotychczasowe pomiary funkcjonalnego alfabetyzmu prowadzone w wielu krach świata, a w tym i w Polsce, finansowane przez OECD, ujawniły niezadowalający stan w tym zakresie. Do historii przeszedł wynik z 1996 roku kiedy to 75 pytanych Polaków na 100 nie potrafiło skorzystać z rozkładu jazdy Państwowej Komunikacji Samochodowej i powiedzieć, o której odjedzie ostaniu autobus do konkretnej miejscowości. Utrudnienie polegało na tym, że chodziło o kurs planowany w wolną od pracy sobotę.

Odwaga tolerancji

Do innych cnót najwyższego rzędu należy zapewne postawa roztropnej tolerancji wobec inności rasowej, narodowej, etnicznej, kulturowej, politycznej, religijnej i seksualnej. Wejście do Unii Europejskiej oznaczać zapewne będzie większy napływ mieszkańców zróżnicowanych rasowo i etnicznie czy religijnie. Na odrębne potraktowanie zasługuje zapewne postawa tolerancji wobec inności seksualnej. W świetle badań empirycznych ta cnota obywatelska stała się udziałem mniejszości rodaków, a wielu środowiskach wciąż panuje przekonanie, ze homoseksualizm jest chorobą, która można i należy leczyć. W samej Unii Europejskiej panuje zgodna opinia, że członkiem zintegrowanego kontynentu nie może zostać państwo nie respektujące praw gejów i lesbijek. Ten respekt w różnych państwach Unii przyjmuje odmienne formy. W Holandii na przykład przełomowy okazał się 1 kwietnia 2001 roku kiedy to nadburmistrz Amsterdamu Job Cohen udzielił formalnych, zgodnych z holenderskim prawodawstwem, pierwszych ślubów parom homoseksualnym. W podobnym kierunku ewoluuje prawodawstwo belgijskie, a we Francji i Niemczech respektowane są różnorakie pakty homoseksualne. Niejako w tle i na marginesie tolerancji wobec inności seksualnej pojawia się problem praw adopcyjnych w przypadku takich par. Prawa te, po trzech latach związku, gwarantuje ustawodawstwo holenderskie.

Pożegnanie klasy próżniaczej

Klimat społeczeństwa obywatelskiego i jego charakter wynikają w znacznym stopniu z upowszechnienia cnoty uczestnictwa i lojalności obywatelskiej. Chodzi przede wszystkim o udział w wyborach wszystkich szczebli, rzetelne wywiązywanie się z obciążeń fiskalnych oraz powinności wojskowych. Przed laty Paul Ambroise Valery słusznie podkreślał, ze należy dodać siebie do tego, co się zastaje. Tymczasem, jak pokazały ostatnie wybory, skutkujące niepowtarzalną koalicją rządową, aż 60% obywateli nie skorzystało z prawa do wypowiedzenia opinii politycznej. Wydaje się, że absenteizm wyborczy ma w wielu przypadkach swoje źródło w przekonaniu o niskim sprawstwie pojedynczego człowieka i nikłym wpływie na przemiany kraju, regionu i miejsca zamieszkania. Z niepełnych i trudnych w realizacji badań wiemy również, że co najmniej 20% rodzimych podatników oszukuje urzędy skarbowe, zaniżając przewidziane prawem podatki, albo nie płacąc ich wcale. I choć rodzime obciążenia fiskalne są wyjątkowo uciążliwe i niemotywacyjne, to lojalność obywatelska nakazuje wywiązywanie się z tego typu powinności. Możliwe jest jednocześnie demonstrowanie zbiorowego obywatelskiego nieposłuszeństwa, jeśli zmiany w systemie podatkowym nie będą – mimo zapowiedzi – następowały, a obciążenia nadal przekroczać będą wszelkie rozsądne proporcje.

Zaufanie

Wśród badaczy społeczeństw obywatelskich panuje zgodne przekonanie, że cnota zaufania, elementarnej prostomyślności, uczciwości, w tym uczciwości transakcyjnej, pozostają bezpośrednio skorelowane z tempem rozwoju cywilizacyjnego. W warunkach polskich ufność społeczna i transakcyjno-biznesowa jest bardzo ograniczona. Taki stan rzeczy trudno jest tłumaczyć jedynie czynnikami historycznymi, a zwłaszcza swoistym dziedzictwem realnego socjalizmu i wpisaną weń zasadą podwójnej moralności, innej wobec państwa i innej wobec najbliższych.
Marek S. Szczepański


Marek S. Szczepański


>> RSS 2.0 feed. >> Both comments and pings are currently closed.

AddThis Social Bookmark Button

Comments are closed.